Kompanzasyon Panoları Üzerine Güzel Sorular

[CEVDET ÇALIK]

Sevgili meslektaşlarım,

İşini ve mesleğini seven genç bir meslektaşımız bana özelden kompanzasyon panoları ile ilgili bazı sorular yöneltti. Sorular gerçekten çok güzel ve mesleğimizin kalbine dokunan konulara değiniyor. Sadece özelden yanıtlamak yerine, bu vesileyle hem sizlerle paylaşmayı hem de sizin değerli görüşlerinizi almayı istedim. Bizler bu mesleğe uzun yıllarını vermiş kişiler olarak bilgi birikimimizi genç kuşaklara aktarmalıyız; çünkü gerçek gelişim ancak böyle sağlanabilir.
Aşağıda soruları ve kendi yanıtlarımı sade, anlaşılır bir dille paylaşıyorum.

Soru 1:
Kompanzasyon panomuzda 3 fazlı kondansatör kullanılmakta. Burada NH sigorta mı kullanılmalı, yoksa otomatik sigorta mı? Bu konuda standartların zorunlu tuttuğu bir şey var mı?

Cevap:
Her kondansatör kademesi için en sağlıklı koruma yöntemi NH sigortalardır. Çünkü kondansatör devrelerinde ilk devreye giriş anında yüksek darbe akımları oluşur. Otomatik sigortalar (MCB) bu akımlara dayanamayabilir, yanlış açmalara sebep olabilir. NH sigortalar ise bu darbeleri tolere eder, kısa devre kesme kapasiteleri daha yüksektir.
Standartlarda "mutlaka NH kullanılacak" diye bir ifade yoktur. Ancak IEC ve EN normları her kondansatör kademesinin ayrı bir şekilde güvenli olarak korunmasını ister. Bunu pratikte en iyi sağlayan çözüm NH sigortadır.

Soru 2:
Diyelim ki her kondansatör için NH sigorta kullandık. Kondansatörlerden birine bağlanan NH sigorta fazlardan birini geçirmedi ve kondansatör iki fazda kaldı. Bu durumda ne olur? Kondansatör zarar görür mü?

Cevap:
Evet, zarar görebilir. Kondansatörler üç fazlı dengeli yüklerdir. Bir fazın sigortası attığında dengesizlik olur ve kondansatörün kalan elemanları normalden daha fazla zorlanır. Bu da aşırı ısınmaya, dielektrik zorlanmaya ve kısa sürede kondansatörün bozulmasına yol açabilir. Bu nedenle her kondansatör grubunun ayrı korunması çok önemlidir.

Soru 3:
Kompanzasyon panosu girişinde NH sigorta mı olmalı, yoksa TMŞ (MCCB) mi?

Cevap:
Girişte en çok tercih edilen çözüm MCCB yani ayarlanabilir termik-manyetik şalterdir. Çünkü akım ayarları yapılabilir, selektivite sağlanabilir ve kullanım kolaylığı vardır. Fakat maliyeti NH sigortaya göre çok fazladır. NH sigorta da kullanılabilir ama ayar kabiliyeti olmadığından esneklik azdır. Bu nedenle girişte MCCB daha doğru bir seçimdir.

Soru 4:
Eğer girişte NH sigorta kullanılsaydı ve fazlardan biri kaybolsaydı, kompanzasyon röleleri bununla ilgili alarm verir miydi? Faz kaybına tepki gösterir miydi?

Cevap:
Çoğu modern kompanzasyon rölesi üç faz gerilimini ölçer. Bir faz kaybolduğunda genelde “faz hatası” alarmı verir ve kademeleri devre dışı bırakır. Ancak bu özellik kullanılan rölenin modeline göre değişebilir. Kaliteli röleler bu durumda güvenli moda geçer.

Soru 5:
150 kVAr gücünde kompanzasyon panosu yapmam gerekirse kaç kademeli olmalı? Kademe sayısı neye göre belirleniyor, kademe gücü nasıl hesaplanıyor?

Cevap:
Kademe sayısı yükünüzün değişim hızına bağlıdır. Yük sabitse 6 kademe yeterli olabilir, ama yük sürekli değişiyorsa 8–12 kademe daha uygundur.
Kademe gücünü belirlerken toplam kVAr’ın %5–10’u en küçük kademe olarak seçilir. Örneğin 150 kVAr için 10 kVAr veya 15 kVAr’lık küçük kademeler ile başlanabilir. Geriye kalan kademeler 20, 25, 50 kVAr gibi büyüyerek dağıtılır. Böylece hem hassas hem de hızlı bir kompanzasyon sağlanır.

Soru 6:
630 kVA trafom var, tam yükü bilmiyorum. 630/0.8=504 kW hesabına göre kompanzasyon yapmak doğru olur mu?

Cevap:
Doğru olmaz. Bu hesap sadece trafonun etiketi üzerinden yapılan teorik bir değerdir. Gerçek ihtiyacı belirlemek için mutlaka aktif güç (kW) ve mevcut güç faktörü ölçülmelidir. Doğru hesap:

Q = P × (tanφ₁ – tanφ₂) formülüdür.

Örneğin 300 kW yükte, cosφ mevcut 0.75, hedef cosφ 0.98 ise yaklaşık 200 kVAr kondansatör gerekir. Ölçüm yapmadan sadece trafo etiketine göre kompanzasyon yapmak yanlış sonuç verir.

Soru 7:
Kompanzasyon panolarında bazen tek akım trafolu uygulamalar yapılıyor. Bu doğru mu, standartlar buna ne diyor?

Cevap:
Birçok kompanzasyon rölesi tek akım trafosu ile çalışabilir. Yükler dengeli ise bu yöntem yeterlidir. Ancak yükler dengesizse ya da harmonikler fazla ise üç akım trafosu kullanmak daha sağlıklıdır. Standartlar “tek CT yasak” demez, seçim tesisin yapısına ve kullanılan röleye bağlıdır.

Soru 8:
Jeneratör devredeyken kompanzasyon panosu devreye girerse ne olur?

Cevap:
Bu durumda ciddi riskler vardır. Kondansatörler jeneratörün AVR sistemini zorlar, aşırı gerilim dalgalanmaları ve rezonans sorunları doğabilir. Alternatör ısınır, ömrü kısalır. Bu yüzden jeneratör devredeyken klasik kompanzasyon kademeleri devreye alınmamalıdır. Eğer reaktif destek gerekiyorsa çok sınırlı kapasite ile, özel kontrol sistemleri ve detuned reaktörlerle kullanılmalıdır. En sağlıklısı jeneratör devredeyken kompanzasyon panosunun otomatik olarak devre dışı bırakılmasıdır.

Genç meslektaşımızın sorduğu sorular hem güncel hem de sahada sıkça karşılaşılan çok önemli noktalara değiniyor.

Benim verdiğim cevaplar kendi mesleki birikimimden süzülmüş sade yorumlardır. Siz değerli meslektaşlarımın da bu konudaki görüş ve tecrübelerini paylaşırsanız, hep birlikte hem genç arkadaşlarımızın gelişimine katkı sağlarız hem de mesleki dayanışmamızı güçlendirmiş oluruz.

Şimdi sözü sizlere bırakıyorum.
Siz bu konularda sahada hangi tecrübeleri yaşadınız?

Genç mühendis ve teknisyen arkadaşlara aktarmak istediğiniz ipuçları neler olur?

Unutmayalım: Bilgi, paylaşıldıkça çoğalır.

Saygılarımla,
Cevdet ÇALIK

 

[emodiyator]

Yeni nesil küçük güçlü kompanzasyon panolarında NH sigorta artık kullanılmıyor bazen C tipi sigorta kullanıldığını görüyoruz. Büyük güçlü panolarda özellikle konkesor taş kırma ve beton santralleri gibi yerlerin panolarında ise sıklıkla NH sigorta kullanılmaya devam ediyor.

 

[Erhan_TR]

NH kullanımı buşon stoğu bulundurmayı gerekli kılar.
Alt tabanliklar güce göre değişkenlik gösterir, tasarım ve kullanımı zorlaştırır.
Ucuz gibi görünmekle birlikte zaman içinde sarfiyat masrafı fazladır.
Tekrar devreye vermek daha uzun zaman alır, özel ekipman gerektirir.
Çevre emniyeti carpilmalara karşı zayıftır, yük ayırıcısi kullanımı emniyet sağlamak için kullanılabilir. Bu durum maliyet ve tasarımı zorlayan unusurdur.
Bunların ötesinde bana göre en büyük dezavantajı trifaze özelliği olmamasıdır. Devreyi 1 veya 2 faza birakabilir.

 

[Under Ground]

NH kullanımı buşon stoğu bulundurmayı gerekli kılar.
Alt tabanliklar güce göre değişkenlik gösterir, tasarım ve kullanımı zorlaştırır.
Ucuz gibi görünmekle birlikte zaman içinde sarfiyat masrafı fazladır.
Tekrar devreye vermek daha uzun zaman alır, özel ekipman gerektirir.
Çevre emniyeti carpilmalara karşı zayıftır, yük ayırıcısi kullanımı emniyet sağlamak için kullanılabilir. Bu durum maliyet ve tasarımı zorlayan unusurdur.
Bunların ötesinde bana göre en büyük dezavantajı trifaze özelliği olmamasıdır. Devreyi 1 veya 2 faza birakabilir.

Siz daha iyi bilirsiniz üstadım kısa devre arızayı temizleme konusunda bıçaklı-buşon sigortaların üzerine yoktur , hiçbir mekanik sigorta da onlar kadar hızlı olamaz . Bence bu bütün zaaflarını kapatmasa da çoğunu kapatır . İki faz durumu içinde belki faz koruma rölesi düşünülebilir .

 

[Erhan_TR]

Siz daha iyi bilirsiniz üstadım kısa devre arızayı temizleme konusunda bıçaklı-buşon sigortaların üzerine yoktur , hiçbir mekanik sigorta da onlar kadar hızlı olamaz . Bence bu bütün zaaflarını kapatmasa da çoğunu kapatır . İki faz durumu içinde belki faz koruma rölesi düşünülebilir .

Hız konusunda haklısın hocam, ya da koruma faktoründeki yeterlilik hakkında.
Kompanzasyon konusunda yeni nesil reaktif rolelerin faz kontrolü yapma özellikleri var çoğunda. Bir şekilde iş çözülüyor.
Ancak tasarımda yer zorluğu, alt takimliklarin farklılığı, müdahale pratiği, stok, emniyet gibi unsurlarda özellikle küçük işletmeler için tercih edilmesi pek olası görünmüyor.

 

[Under Ground]

Hız konusunda haklısın hocam, ya da koruma faktoründeki yeterlilik hakkında.
Kompanzasyon konusunda yeni nesil reaktif rolelerin faz kontrolü yapma özellikleri var çoğunda. Bir şekilde iş çözülüyor.
Ancak tasarımda yer zorluğu, alt takimliklarin farklılığı, müdahale pratiği, stok, emniyet gibi unsurlarda özellikle küçük işletmeler için tercih edilmesi pek olası görünmüyor.

Aslında şöyle bir durum da var . Bıçaklı-buşonlu sigortaları kullanabilmek için özel tecrübe ve ekipman gerekirken tersine durumda da otomat sigortalar herkesin oyuncağı konumuna geliyor . Atmış kaldırayım , kaldırıyorum tutmuyor , dur daha büyüğünü bağlayalım . Arıza üstüne sigorta kapatmanın ne büyük bir tehlike olduğunu bilmeyen işgüzar insanların müdahalesine çok açık bir ekipman .

 

[Erhan_TR]

Aslında şöyle bir durum da var . Bıçaklı-buşonlu sigortaları kullanabilmek için özel tecrübe ve ekipman gerekirken tersine durumda da otomat sigortalar herkesin oyuncağı konumuna geliyor . Atmış kaldırayım , kaldırıyorum tutmuyor , dur daha büyüğünü bağlayalım . Arıza üstüne sigorta kapatmanın ne büyük bir tehlike olduğunu bilmeyen işgüzar insanların müdahalesine çok açık bir ekipman .

Konu kompanzasyon bağlamında iken uzaktan yönetimle en fazla 1 kez "kaldır sigortayı, ne oldu?" 'da biter olay, profesyonel müdahale aşaması başlar.
Kurumsal yerlerdeki çalışma alanlarında pek olmaz ama sahada, tesisat elektriğinde hesap-kitap hak getire. Elinde ne varsa tak ve git.
40 senelik ev tesisatına 63A, 80A ne varsa elinde.
Allah koruyor.

 

[Under Ground]

Konu kompanzasyon bağlamında iken uzaktan yönetimle en fazla 1 kez "kaldır sigortayı, ne oldu?" 'da biter olay, profesyonel müdahale aşaması başlar.
Kurumsal yerlerdeki çalışma alanlarında pek olmaz ama sahada, tesisat elektriğinde hesap-kitap hak getire. Elinde ne varsa tak ve git.
40 senelik ev tesisatına 63A, 80A ne varsa elinde.
Allah koruyor.

Çok tecrübeli bir maden mühendisi müdürümüz vardı . Ya derdi okulda bir sürü hesap kitap görüyorsun . Tünel kesiti şöyle , insan sayısı şu kadar , hava ihtiyacı şu kadar hepsini hesaplıyorsun . Fakat sahaya bir çıkıyorsun elinde her işe uygun ekipmanlar yok . Ne var ? Çok büyük havalandırma fanı var . Bağlayın yavrum efil efil essin diye anlatırdı .

 

[tesla2427]

Cevdet hocam ve diğer arkadaşların değerli bilgileri bizler için gerçekten güzel şeyler teşekkürler hepsine

 

[sdag]

Sevgili meslektaşlarım,

İşini ve mesleğini seven genç bir meslektaşımız bana özelden kompanzasyon panoları ile ilgili bazı sorular yöneltti. Sorular gerçekten çok güzel ve mesleğimizin kalbine dokunan konulara değiniyor. Sadece özelden yanıtlamak yerine, bu vesileyle hem sizlerle paylaşmayı hem de sizin değerli görüşlerinizi almayı istedim. Bizler bu mesleğe uzun yıllarını vermiş kişiler olarak bilgi birikimimizi genç kuşaklara aktarmalıyız; çünkü gerçek gelişim ancak böyle sağlanabilir.
Aşağıda soruları ve kendi yanıtlarımı sade, anlaşılır bir dille paylaşıyorum.

Soru 1:
Kompanzasyon panomuzda 3 fazlı kondansatör kullanılmakta. Burada NH sigorta mı kullanılmalı, yoksa otomatik sigorta mı? Bu konuda standartların zorunlu tuttuğu bir şey var mı?

Cevap:
Her kondansatör kademesi için en sağlıklı koruma yöntemi NH sigortalardır. Çünkü kondansatör devrelerinde ilk devreye giriş anında yüksek darbe akımları oluşur. Otomatik sigortalar (MCB) bu akımlara dayanamayabilir, yanlış açmalara sebep olabilir. NH sigortalar ise bu darbeleri tolere eder, kısa devre kesme kapasiteleri daha yüksektir.
Standartlarda "mutlaka NH kullanılacak" diye bir ifade yoktur. Ancak IEC ve EN normları her kondansatör kademesinin ayrı bir şekilde güvenli olarak korunmasını ister. Bunu pratikte en iyi sağlayan çözüm NH sigortadır.

Soru 2:
Diyelim ki her kondansatör için NH sigorta kullandık. Kondansatörlerden birine bağlanan NH sigorta fazlardan birini geçirmedi ve kondansatör iki fazda kaldı. Bu durumda ne olur? Kondansatör zarar görür mü?

Cevap:
Evet, zarar görebilir. Kondansatörler üç fazlı dengeli yüklerdir. Bir fazın sigortası attığında dengesizlik olur ve kondansatörün kalan elemanları normalden daha fazla zorlanır. Bu da aşırı ısınmaya, dielektrik zorlanmaya ve kısa sürede kondansatörün bozulmasına yol açabilir. Bu nedenle her kondansatör grubunun ayrı korunması çok önemlidir.

Soru 3:
Kompanzasyon panosu girişinde NH sigorta mı olmalı, yoksa TMŞ (MCCB) mi?

Cevap:
Girişte en çok tercih edilen çözüm MCCB yani ayarlanabilir termik-manyetik şalterdir. Çünkü akım ayarları yapılabilir, selektivite sağlanabilir ve kullanım kolaylığı vardır. Fakat maliyeti NH sigortaya göre çok fazladır. NH sigorta da kullanılabilir ama ayar kabiliyeti olmadığından esneklik azdır. Bu nedenle girişte MCCB daha doğru bir seçimdir.

Soru 4:
Eğer girişte NH sigorta kullanılsaydı ve fazlardan biri kaybolsaydı, kompanzasyon röleleri bununla ilgili alarm verir miydi? Faz kaybına tepki gösterir miydi?

Cevap:
Çoğu modern kompanzasyon rölesi üç faz gerilimini ölçer. Bir faz kaybolduğunda genelde “faz hatası” alarmı verir ve kademeleri devre dışı bırakır. Ancak bu özellik kullanılan rölenin modeline göre değişebilir. Kaliteli röleler bu durumda güvenli moda geçer.

Soru 5:
150 kVAr gücünde kompanzasyon panosu yapmam gerekirse kaç kademeli olmalı? Kademe sayısı neye göre belirleniyor, kademe gücü nasıl hesaplanıyor?

Cevap:
Kademe sayısı yükünüzün değişim hızına bağlıdır. Yük sabitse 6 kademe yeterli olabilir, ama yük sürekli değişiyorsa 8–12 kademe daha uygundur.
Kademe gücünü belirlerken toplam kVAr’ın %5–10’u en küçük kademe olarak seçilir. Örneğin 150 kVAr için 10 kVAr veya 15 kVAr’lık küçük kademeler ile başlanabilir. Geriye kalan kademeler 20, 25, 50 kVAr gibi büyüyerek dağıtılır. Böylece hem hassas hem de hızlı bir kompanzasyon sağlanır.

Soru 6:
630 kVA trafom var, tam yükü bilmiyorum. 630/0.8=504 kW hesabına göre kompanzasyon yapmak doğru olur mu?

Cevap:
Doğru olmaz. Bu hesap sadece trafonun etiketi üzerinden yapılan teorik bir değerdir. Gerçek ihtiyacı belirlemek için mutlaka aktif güç (kW) ve mevcut güç faktörü ölçülmelidir. Doğru hesap:

Q = P × (tanφ₁ – tanφ₂) formülüdür.

Örneğin 300 kW yükte, cosφ mevcut 0.75, hedef cosφ 0.98 ise yaklaşık 200 kVAr kondansatör gerekir. Ölçüm yapmadan sadece trafo etiketine göre kompanzasyon yapmak yanlış sonuç verir.

Soru 7:
Kompanzasyon panolarında bazen tek akım trafolu uygulamalar yapılıyor. Bu doğru mu, standartlar buna ne diyor?

Cevap:
Birçok kompanzasyon rölesi tek akım trafosu ile çalışabilir. Yükler dengeli ise bu yöntem yeterlidir. Ancak yükler dengesizse ya da harmonikler fazla ise üç akım trafosu kullanmak daha sağlıklıdır. Standartlar “tek CT yasak” demez, seçim tesisin yapısına ve kullanılan röleye bağlıdır.

Soru 8:
Jeneratör devredeyken kompanzasyon panosu devreye girerse ne olur?

Cevap:
Bu durumda ciddi riskler vardır. Kondansatörler jeneratörün AVR sistemini zorlar, aşırı gerilim dalgalanmaları ve rezonans sorunları doğabilir. Alternatör ısınır, ömrü kısalır. Bu yüzden jeneratör devredeyken klasik kompanzasyon kademeleri devreye alınmamalıdır. Eğer reaktif destek gerekiyorsa çok sınırlı kapasite ile, özel kontrol sistemleri ve detuned reaktörlerle kullanılmalıdır. En sağlıklısı jeneratör devredeyken kompanzasyon panosunun otomatik olarak devre dışı bırakılmasıdır.

Genç meslektaşımızın sorduğu sorular hem güncel hem de sahada sıkça karşılaşılan çok önemli noktalara değiniyor.

Benim verdiğim cevaplar kendi mesleki birikimimden süzülmüş sade yorumlardır. Siz değerli meslektaşlarımın da bu konudaki görüş ve tecrübelerini paylaşırsanız, hep birlikte hem genç arkadaşlarımızın gelişimine katkı sağlarız hem de mesleki dayanışmamızı güçlendirmiş oluruz.

Şimdi sözü sizlere bırakıyorum.
Siz bu konularda sahada hangi tecrübeleri yaşadınız?

Genç mühendis ve teknisyen arkadaşlara aktarmak istediğiniz ipuçları neler olur?

Unutmayalım: Bilgi, paylaşıldıkça çoğalır.

Saygılarımla,
Cevdet ÇALIK

Üstadım bir soru da ben sormak isterim size.. 10. Ay'a kadar sürekli cezaya girmiş bır işletme de kompanzasyon sorunu cozuldukten sonra dağıtım şirketinden bir önceki ayın reaktif bedeli ıstenebılır mı? Yönetmelik te yılda 1 defa mahsus olmak sartı ile bu konudan bahsediyor. Ben bu açıklamadan, kompanzasyon düzelince işletme, dağıtım şirketine başvurup gerıye dönük bir kere ye mahsus talep edebilir anlıyorum ancak nasil bir uygulama yolu izleniyor bilginiz var mı?